İLK TÜRK DENİZCİSİ ÇAKA BEY

Savaştı, esir düştü, düşman sarayında yükseldi ve bağımsız beylik-devlet kurdu. Çağa Bey veya Çakan Bey olarak da bilinmektedir. Doğumu kesin olarak bilinmemekle beraber ölümü II.Kılıçarslan’ın davet ettiği ziyaret sırasında II. Kılıçarslan tarafından 1093 yılında gerçekleşti.

1071 yılında Malazgirt Meydan Muharebesinden sonra Selçukluların anadoluya yayılmasıyla beraber İzmir dolaylarına yerleşen Çaka Bey, burada bağımsız bir devlet ve donanma kurmuştur. Bu donanmadan dolayı Türk tarihinin ilk denizcisi-amirali-kaptanı deryası olarak kabul edilmektedir.

Çaka Bey ile ilgili ilk bilgilere, Doğu Roma İmparatoru I. Alexios ve kızının yazdığı bir eserden ulaşılır. Bunun nedeni Batı Anadolu’nun fethi sırasında Doğu Roma’ya yapılan akınlarda Doğu Roma’ya esir düşmesindendir. Çaka Bey hakkında genç bir akıncı ve kendisini kanıtlamak için sürekli akınlar düzenlediği bunlara katıldığı yazılır.

1078 yılında esir düştüğünde Doğu Roma’ya, hal ve hareketleriyle İmparator III. Nikiforos’in dikkatini çekmiş ve saraya protonobilissimus unvanıyla alınmıştır. Daha sonrasında tarihler 1081’i gösterince tahta I. Aleksios geçti ve kendisine verilen unvan ve ayrıcalıkların geri alınmasından dolayı saraydan ayrıldı. Bu tarihlerde yine Çaka Bey İzmir’de ilk defa Türk hakimiyetini sağladı ve bu durum adalarla beraber öleceği yer Çanakkale’de Abidos’a kadar devam etti. Daha sonrasında Doğu Roma kışkırtmasıyla II. Kılıçarslan tarafından öldürüldü.

 

ÇAKA BEY

1071 yılında Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası Doğu Roma İmparatoru Romen Diyojen esir düşmüş ve  Anadolu’da Türkmen boyları beylikler kurmuştu. Sivas merkezli olarak kurulan Danişmendliler Beyliği’nin kurucusu Danişmend Gazi’ye bağlı bir bey olarak, 1080 yılında Batı’daki Doğu Roma topraklarına düzenlenen akınlara katılan Oğuzların Çavuldur boyuna mensup Çaka Bey, 1078 yılı civarındaki akınların birisinde Doğu Roma’ya esir düştü. İstanbul’a götürülmesini takiben İmparator III. Nikiforos’un dikkatini çekti saraya alındı ve kendisine protonobilissimus unvanı verildi. Burada Odysseia ve İlyada destanlarını okuyacak kadar Yunanca da öğrenerek diğer bazı Türk esirler gibi sarayda iyi mevkilere-makamlara yükseldi. 1081 yılında ise tahta İmparator I. Alexios geçince, kendisine verilen unvan ve ayrıcalıklar geri alındı ve saraydan ayrıldı. Sonrasında Anadolu’daki Türkmenlerin arasına geri döndü.

 

BAĞIMSIZ BİR BEYLİĞİN AYAK SESLERİ

Doğu Roma ile Peçenekler arasındaki mücadelenin de verdiği boşluktan istifade ederek 1081 yılında İzmir’i Doğu Roma’dan yaklaşık 8.000 askeriyle ele geçirir Çaka Bey. İzmir’de ki Rum ustalarla beraber 40 parçalık bir donanma oluşturur. Bu durum 1081 yılına tekabül eder. Bu tarih Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluşu olarak kabul edilir.

Doğu Roma’nın Balkanlar’da ve Peçenekler ile verdiği mücadelenin devam ettiği yönünde aldığı haberden sonra Çaka Bey, İzmir merkezli beyliğinin sınırlarını genişletmeyi düşünür ve Urla’yı ele geçirir akabinde Phokaia’ya yani Foça’yı alır.

 

Bir Mektupla…

1089 yılında hiçbir direnişle karşılaşmadan bir mektupla Midilli’yi alır. Bunu Midilli yönetiminden sorumlu Alopus’a yazdığı mektuplarda; şehri terk etmemesi durumunda kendisini cezalandıracağını bildirerek gerçekleştirir. Bu tehditler Alopus’un adayı terk etmesine yeter fakat adanın diğer tarafındaki Mithymna şehri, kuvvetli surlara sahip ve coğrafi açıda yapılacak saldırılara elverişsiz bir ortamda kalır. Bu durum adanın bu kısmını Çaka Bey’in ele geçirememesine sebep olur. Midilli’nin Çaka Bey’in kontrolüne geçtiğini haber alan Doğu Roma İmparatoru I. Aleksios, tez zaman da adaya donanma gönderir.

 

 

Diğer bir yandan Middilli’den ayrılan Çaka Bey ise 1090 yılında Chios’a yani Sakız Adası’na düzenlediği ilk saldırı sonrasında adayı kontrolü altına aldı. Yine 1090 yılında, Niketas Kastamonites komutasındaki Doğu Roma kuvvetleriyle Sakız Adasın’da yapılan muharebeyi kazandı. Bu mağlubiyetin ardından imparator, Konstantinos Dalassenos komutasında başka bir donanmasını Sakız Adasın’a Çaka Bey’in üzerine gönderdi. Adadaki kalenin Dalassenos tarafından kuşatılmasının ardından İzmir’den 8.000 civarı Türkmen ile ayrılan Çaka Bey, 19 Mayıs 1090 günü, Sakız Adası ile Karaburun arasında kalan Koyun Adaları civarında deniz muharebesine tutuştu ve kazandı. Bu galibiyetiyle beraber düşman gemilerini ele geçirdi. Muharebenin ardından barış görüşmeleri için Dalassenos ile buluştu ve Çaka Bey bizzat imparator tarafından Doğu Roma ünvanlarına nail oldu.

Bu gelişmelerin ardından kendi oğlunun imparatorun kızıyla evlenmesini şart olarak öne sürüp barışı ancak bu şekilde sağlayacağını ve adaları geri vereceğini bildirdi fakat bu şartı imparator kabul etmedi.

Çaka Bey İzmir’e geri döndükten sonra Dalassenos Sakız Adası’nı geri alsa da, 1090 yılı sonlanmadan Çaka Bey adayı tekrar kontrolü altına aldı. 1090 ve sonrasında ise Rodos ve Samos yani Sisam’ı ele geçirdi.

 

‘’İMPARATOR’’ ÇAKA BEY

Gücünü bir hayli arttıran Çaka Bey kendisine imparator unvanı vermiş ve Doğu Roma’nın başkenti, Hazreti Muhammed’in (S.A.V.) hadisine nail olmuş, Müslüman komutanların hayali İstanbul’u kuşatmayı, ele geçirmeyi kendisine hedef belirlemiştir.

Bu doğrultuda, imparatorluğun doğusunda yer alan Türk boyu Peçenekler ile temasa geçti. Doğu Roma imparatoru I. Alexios ise bir başka Türk boyu Kıpçaklar ile anlaşmış ve Peçenekleri kadınlar ve çocuklarıyla beraber kılıçtan geçirerek bu tehlikeyi bertaraf etmiştir ve hemen ardından İznik’te tahta geçen Selçuklu Sultanı I. Kılıçarslan ile yakın ilişki kurma çabalarına girişir. Bu sırada ise Çaka Bey kızını I. Kılıçarslan ile evlendirmişti.

 

 

ÖLÜMÜ

1092 yılında I. Alexios, Konstantinos Dalassenos yönetimindeki donanma ile İoannis Dukas komutasındaki kara ordusunu birleştirerek Çaka Bey’in üzerine gönderdi. Doğu Roma kuvvetleri, Çaka Bey’in kardeşi Yalvaç’ın yönetimindeki Midilli’yi kuşatırken bu sırada Çaka Bey ise donanmasıyla birlikte ada açıklarında mevzilenmişti. Üç ay kadar süren mücadeleler neticesinde Çaka Bey, İzmir’e serbest dönebilme şartıyla beraber adayı terk etti.

Doğu Roma seferlerini sürdürdü ve ardından Sisam’ı da geri aldı sonrasında İstanbul’a döndü. Belli bir süre sonra Doğu Roma donanması Girit ve Kıbrıs’taki isyanlarla uğraşmak zorunda kaldı. Bu durumu fırsat bilen Çaka Bey, Ege adaları üzerinde tekrardan hakimiyet kurdu ve bu hakimiyet Çanakkale Boğazı’na, kadar Anadolu’yu kontrolü altına almasına kadar ilerledi devamında Edremit’i ele geçirmesinin ardından,  Nara Burnu – Çanakkale’yi kuşattı.  Yaşanan olaylar üzerine Doğu Roma imparatoru I. Aleksios, Çaka Bey’in hem Bizans hem Selçuklular için bir tehlike olduğunu savunarak I. Kılıçarslan ile kurmuş olduğu ilişkiler üzerine Çaka Bey’e karşı bir ittifak kurdu. Çanakkale kuşatması esnasında Doğu Roma donanması denizden, Selçuklu ordusu ise karadan Çaka Bey’e karşı harekete geçti. İki devlet arasındaki ittifaktan haberi olmayan Çaka Bey, I. Kılıçarslan ile bir görüşme talep etti ve kendisini I. Kılıçarslan, verdiği ziyafete davet etti. Burada Çaka Bey’i merasimle karşılayan I. Kılıçarslan, verilen ziyafet sırasında kılıcını çekerek Çaka Bey’i öldürdü.

 

GÜNÜMÜZDE ÇAKA BEY İZLERİ – HATIRALARI

İzmir ilinin Çeşme ilçesine bağlı bir mahalleye Çaka Bey’in adını verilmiştir.

2008 yılında, yine İzmir’in Çeşme ilçesine bağlı İnönü mahallesine, Çeşme Belediyesi ve Deniz Kuvvetleri Komutanlığınca Çaka Bey’in büstünün de yer aldığı bir anıt dikildi. 600 metrekare alan üzerine yapılan anıt; biri 20 metre, diğeri 17 metre yüksekliğinde iki yelken figürünün arasında yerleştirilen, 3,5 metrelik kaide üstünde 2 metrelik Çaka Bey büstünden oluşmaktadır.

İstanbul’un Beşiktaş ilçesindeki İstanbul Deniz Müzesi’nda Çaka Bey’in bir büstü sergilenmekte olup, müze içerisinde bulunan sergi salonu da Çaka Bey’in ismini taşımaktadır.

Mersin Deniz Müzesi’nde de Çaka Bay’in bir büstü yer alır.

Aydın’ın Kuşadası ilçesi, İstanbul’un Kartal ilçesi, İzmir’in Bucailçesi ve Kocaeli’nin Derince ilçesinde Çaka Bey’in adını taşıyan birer ilköğretim okulu, Kocaeli’nin Gölcük ilçesinde Çaka Bey’in adını taşıyan Gölcük Çakabey Anadolu Lisesi ile İzmir’in Çiğliilçesinde Özel Çakabey Okulları bulunmaktadır.

İstanbul Deniz Otobüsleri filosunda yer alan deniz otobüslerinden biri ile İzdeniz’in vapur filosuna 2014 yılında katılan bir vapura da Çaka Bey’in ismi verilmiştir.

   Kaynakça

İnalcık, Halil (Ocak 2013). “Çaka Bey-İzmir Beyliği, 1081-1092”. NTV Tarih (48. sayı).

Komnena, Anna (1928) (İngilizce). The Alexiad of the Princess Anna Comnena: Being the History of the Reign of Her Father, Alexius I, Emperor of the Romans, 1081-1118 A.D.. Taylor & Francis.

Finlay, George (1854) (İngilizce). History of the Byzantine and Greek Empires from DCCXVI to MCCCCLIII. I. cilt. William Blackwood & Sons.

Kurat, Akdes Nimet (1966). Çaka Bey: İzmir ve Civarındaki Adaların ilk Türk Beyi (M.S. 1081 – 1096). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

“Çeşme Belediyesi-Mahalleler”. YerelNET. 14 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2013.

“Çeşme’ye Türk Denizci Çakabey Anıtı”. VatanBir. 12 Ağustos 2008. 25 Ocak 2013 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2013.

Şahin, Serkan (28 Ekim 2013). “İstanbul Deniz Müzesi”. 3nokta. 30 Ekim 2013 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2013.

“Deniz Müzesi 4 Ekim’de açılıyor!”. Haberturk.com. 20 Eylül 2013. 3 Haziran 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2013.

“Okullar ve diğer kurumlar”. Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim tarihi: 26 Ocak 2013.

 

 

 

Bir cevap yazın